Wolter Johan Bijleveld

Wolter Johan Bijleveld in het Oranjehotel

Het sneeuwde op 24 januari 1942, de dag waarop Wolter Johan Bijleveld, bijnaam Peep, op zijn werk werd opgepakt door de Sicherheitsdienst. Ze namen hem eerst mee naar zijn huisadres in Amsterdam Zuid. Zijn vrouw Daisy vertelde later: ‘Ik zie hem nog staan, tussen de politiebeambten in. Uiterlijk kalm en vastberaden, maar spierwit’. Op de zolder vonden de mannen radiozenders en onderdelen daarvoor, de bevestiging van Peep’s activiteiten in het verzet. Hij moest mee. Daisy, hoogzwanger en met een kind van bijna twee jaar oud, bleef achter en zag vanuit het raam op driehoog hoe de auto met Peep erin om de hoek van de besneeuwde straat verdween. ‘Dat beeld zou mij altijd bijblijven’, vertelde ze erover.
Peep was kort na het begin oorlog betrokken geraakt bij het verzet via een collega op zijn werk bij de Gemeentelijke Telefoondienst Amsterdam. Als elektrotechnisch ingenieur werkte hij de afdeling Huiscentrales. Al jarenlang was hij bovendien radiozendamateur en had al menig radio en zender gebouwd.
Toen Peep gearresteerd werd door de Sicherheitsdienst was hij Hoofd Inlichtingen en Verbindingen van de Ordedienst. Peep zorgde samen met anderen voor een radionet, een zendernetwerk voor het verzet, zodat zij informatie konden delen, met elkaar contact konden hebben en plannen konden maken.
Na de arrestatie van zijn collega hield Peep er rekening mee ook gearresteerd te worden, maar tegen Daisy had hij gezegd: ‘Ophouden, dat nooit.’
Peep kwam in cel 513 van het Oranjehotel. Half maart 1942 kon hij eindelijk in zijn eerste brief vanuit het Oranjehotel zijn vrouw Daisy geruststellen. ‘Ik maak het nu goed. De eerste week had ik het erg met de ingewanden te kwaad, maar nu ben ik aan het eten gewend.’ Meerdere brieven zouden volgen en ze zijn allen bewaard gebleven. ‘Houd je maar rustig en kalm’, drukt hij Daisy steeds op het hart. In de brieven staat weinig over het eraan toegaat in de gevangenis, wel over de dagelijkse dingen, hoe zoon Peter groeit en natuurlijk de zwangerschap van Daisy. Op 5 mei 1942 kreeg Peep een telegram. ‘Hartelijk gelukgewenscht met geboorte dochter. Alles wel. Dokter Veenman.’ Hij heeft zijn dochter Mieke uiteindelijk nooit kunnen zien.
Als gevangene mocht Peep een keer maand z’n was naar huis sturen. Toen zijn vrouw Daisy de schone was stond op te vouwen, voelde opeens iets in een zakdoek: er zat iets in genaaid met naald en draad. Toen ze goed keek, begreep ze meteen dat het een bericht in morse was, in korte en lange streepjes in de zakdoek genaaid. Een van de berichten was: ‘Adressen van telegrafisten gevonden’. Een ander bericht lijkt te verwijzen naar ‘overname van een piano (=een zender) van Slooff’ met aanwijzingen voor Daisy met wie ze contact moet opnemen. Enkele zakdoeken zijn bewaard gebleven, een daarvan is in het Oranjehotel te bekijken.
Na het Oranjehotel, ging Peep naar Kamp Amersfoort, Vught en Haaren. In het tweede OD-proces volgde veroordeling tot Nacht und Nebel-gevangene en kwam hij in oktober 1943 in concentratiekamp Natzweiler terecht. Eerst moest hij werken in de steengroeve, het ‘steinbruchcommando’, daarna werd hij ‘Elektriker’.
In januari 1944 werd hij met enkele andere gevangenen overgeplaatst naar Berlijn. Ze werden tewerkgesteld in het hoofdkwartier van de nazis, het Reichsicherheitshauptampt (RSHA), waar de kopstukken van de SS, de Sicherheitsdienst en de Gestapo zetelden. Door luchtbombardementen was het gebouw beschadigd. Peep had, samen met een Noorse medegevangene, de kennis om werkzaamheden te doen aan de duizend telefoonnummers tellende telefooncentrale van het RSHA. Uit het dagboek van de Noorse medegevangene blijkt hoe ze samen gevangen zaten in kamp Lichterfelde (bij Sachsenhausen), hoe ze naar Berlijn werden gereden om er hun werk te doen, hoe zij dan elk een Roemeense bewaker met geladen geweer naast zich hadden en nog veel meer. ‘Vandaag hadden we de eer de telefoon te installeren in de kantoren van Himmler’, schrijft de Noor met gevoel voor cynisme in zijn dagboek.

Half juni ’44 moesten ze terug naar Natzweiler. Daarna zat Peep nog kort in Dachau, Ottobrun en Dautmergen en tot slot Vaihingen, waar hij stierf op 27 februari 1945. In zijn boek ‘Nacht und Nebel’ beschrijft Floris Bakels hoe hij Peep in zijn laatste uren bijstaat.

In een nieuwgebouwde wijk in 1953 werden de straten vernoemd naar Amsterdammers die in het verzet actief waren. Hier is ook de Wolter Johan Bijleveldstraat.




*) Berend ten Bosch, medeoprichter van het Legioen Oud Frontstrijders (LOF) wat al snel opging in de Ordedienst (OD).

Bronnen:
• Brieven van Wolter Johan Bijleveld aan zijn vrouw Daisy vanuit het Oranjehotel
• Diverse documenten in privébezit en via online archieven
• Zeven zakdoeken met ingenaaide berichten in morse (in privébezit)
• Boek ‘Peep, het verhaal van zijn gevangenschap’ door Mieke Brouwer-Bijleveld (dochter van Peep)
• Boek ‘Nacht und Nebel’ door Floris Bakels
• Dagboek van medegevangene Carl Thorsen, via zijn kleindochter
• Boek ‘Doodstraf op termijn’ door Hinke Piersma
• Boek ‘140 verzetsmensen in en rond het 2e OD-proces’ door Betty Hoogeveen